Делчевци, кој го уби Гоце Делчев? Меѓу шпекулации и легенди…
Гоце Делчев е убиен на 4 мај 1903 година во селото Баница, Серско, регион кој своевремено се наоѓал во рамките на Османлиската Империја.
Најважно е да се направи разлика меѓу непосредниот убиец и одговорноста за неговата смрт. Историски потврдени факти кои се однесуваат на убиството на Гоце Делчев се:
- Делчев бил опколен од османлиски војници во Баница.
- Во престрелката што следувала, тој бил смртно погоден од османлиски куршуми.
- Не постои сигурно утврдено име на еден конкретен османлиски војник за кој историски може со сигурност да се каже дека го испукал куршумот што го убил Делчев.
- Затоа, тврдењето дека „точно тој и тој војник го убил Гоце Делчев“ треба да се третира внимателно, бидејќи идентитетот на конкретниот стрелец не е неспорно историски утврден.
Поширокиот контекст е дека османлиските власти го барале Делчев, а неговата чета била откриена и опколена во Баница. Датумот на загинуцањето на Гоце Делчев 4 мај 1903 историски релевантно е да се каже дека се случил непосредно пред почетокот на Илинденското востание кренато на 2 август 1903 година.
Да се одговори на прашањето „кој го предал Гоце Делчев?“ историски коректно значи да се раздвојат две работи: дали османлиските власти добиле информација од човек, и дали знаеме кој конкретно ја дал информацијата за Гоце и четата во Баница.
Достапните документи силно покажуваат дека Османлиите добиле разузнавачка информација пред опсадата, но не даваат неспорен доказ за еден конкретен предавник. Историските истражувања бележат повеќе меѓусебно различни верзии.
1. Верзијата за Андреј Хрлев – учителот од Баница
Ова е една од најпознатите верзии.
Андреј Хрлев бил учител и човек поврзан со Организацијата. Според британскиот генерален конзул во Солун, Алфред Билиоти, на 4 мај 1903 година бил уапсен учител во Баница поради поседување неколку куршуми за пушка „манлихерка“. По апсењето, според конзулскиот извештај, тој дал информации што довеле до блокирање на Баница.
Тоа е многу важно сведоштво бидејќи е современ дипломатски документ, а не мемоар напишан децении подоцна.
Но има една голема слабост:
во извештајот не стои дека учителот го предал конкретно Гоце Делчев.
Тој можел да даде информации за присуството на вооружена чета, а османлиските власти потоа да дознаат кој се наоѓа во неа.
Затоа:
Хрлев е сериозно сомнителна фигура во реконструкцијата, но не е докажано дека тој намерно го „предал Гоце“.
2. Верзијата на Даме Груев – „благајникот од Броди“
Оваа верзија е особено интересна бидејќи доаѓа од Даме Груев, еден од најблиските соработници на Делчев.
Според сведоштвото што му се припишува на Груев, Гоце бил предаден „во селото Броди од благајникот“.
Историчарите ја поврзуваат оваа формулација со благајникот на селскиот комитет во Горно Броди, а не со некој човек од Баница.
Ова создава важна разлика:
Ако Даме навистина мислел на благајникот од Горно Броди, тогаш информацијата за движењето на Гоце можела да биде дадена пред тој да стигне во Баница.
Тоа би значело дека османлиските власти можеби не го откриле случајно во Баница, туку го следеле неговото движење.
Но повторно – нема независен документ кој неспорно го идентификува тој човек и ја потврдува неговата улога.
3. Верзијата за селанец од Горно Броди
Оваа верзија има особено интересна потврда од француски дипломатски извештај.
Францускиот конзул Стег на 13 мај 1903 година известил дека:
еден селанец од Горно Броди им кажал на османлиските власти дека во Баница се наоѓаат луѓе од Организацијата.
Потоа селото било блокирано.
Ова е значајно затоа што францускиот извештај и британскиот извештај се различни извори, но и двата укажуваат на истата суштина:
османлиските власти добиле човечка разузнавачка информација пред битката.
Разликата е во тоа од кого.
4. Верзијата за „грчкиот шпион“
Постои и друга современа дипломатска трага.
Според бугарскиот трговски агент во Серес, Јуруков, за предавството бил одговорен „грчки шпион“.
Оваа верзија треба да се земе со голема претпазливост.
Зошто?
Бидејќи во Македонија во тој период постоеле сериозни конфликти меѓу различни вооружени и политички организации – османлиските власти, ВМОРО/ТМОРО, грчките вооружени групи и бугарската врховистичка организација.
Затоа обвинувањето на „грчки шпион“ можело да биде:
- вистинска информација;
- локална гласина;
- политичко обвинување;
- или обид за префрлање на вината врз противничка организација.
Нема доволно докази за да се прогласи оваа верзија за утврдена.
5. Верзијата дека Гоце бил следен уште од Солун
Ова е можеби најинтересната алтернатива на теоријата за локален предавник.
Гоце во последните денови од април 1903 година престојувал во Солун, каде што се сретнал со Даме Груев.
Потоа заминал кон Серскиот револуционерен округ.
Горче Петров подоцна изразил сомневање дека османлиските власти можеби го следеле Делчев уште од Солун.
Ако ова е точно, тогаш приказната изгледа сосема поинаку:
не мора да постоел еден човек кој во Баница го „предал“ Гоце.
Османлиската полиција можела да го следи неговото движење преку мрежа на информатори.
Тоа би објаснило и како властите толку брзо реагирале кога Делчев пристигнал во Баница.
Но и ова останува хипотеза, а не докажан факт.
6. Верзијата за врховистите
Ова е една од најконтроверзните верзии.
Самите осомничувања се појавуваат во контекст на тогашниот конфликт меѓу централното раководство на Организацијата и врховистичкото движење.
Особено интересен е подоцнежниот исказ на Андреј Хрлев.
Хрлев, кој самиот бил сомничен за предавство, подоцна тврдел дека османлиската војска која го опколила Баница била водена од двајца врховисти испратени од Солун.
Оваа верзија е исклучително тешко да се докаже.
Но има историски контекст поради кој била сериозно разгледувана:
- постоел конфликт околу стратегијата;
- постоеле различни ставови за востанието;
- Делчев бил против избрзано кревање востание;
- во Солун непосредно пред неговото заминување се разговарало за иднината на востаничкото движење.
Сепак, нема архивски доказ дека врховистите го организирале убиството на Делчев.
7. Верзијата дека станувало збор за организирано предавство
Ова е поширока теорија.
Според неа, не станувало збор за еден предавник, туку за мрежа од повеќе луѓе.
Во таа реконструкција:
Солун → информација за движењето на Гоце → локални информатори → османлиска разузнавачка служба → блокада на Баница.
За оваа теза најсилен аргумент е османлиската телеграма од 4 мај 1903 година.
Во неа османлиската власт наведува дека врз основа на тајно спроведена истрага и известувања од разузнавачи дознала за присуство на вооружена чета, а потоа Баница била блокирана пред зори.
Тоа значи дека османлиската страна сама сведочи дека располагала со разузнавачки информации.
Но телеграмата не ни кажува:
„Овој човек го предаде Гоце.“
Таа само потврдува дека постоела разузнавачка информација.
Тоа е огромна разлика.
8. А што е со селаните од Баница?
По смртта на Делчев започнала потрага по луѓе осомничени за предавство.
Подоцнежни сведоштва зборуваат за четворица селани од Баница кои биле убиени како казна, а се споменуваат и други лица кои биле сомничени во текот на подоцнежните истраги.
Но тука се појавува сериозен проблем:
казнувањето на луѓе како „предавници“ не претставува автоматски доказ дека тие навистина го предале Делчев.
Особено затоа што дел од тие казни биле поврзувани со други дејствија и сомнежи.
9. Еден од најчудните случаи – Енус Мутафчиев
Во подоцнежните сведоштва на Катерина Демерџиева како можен предавник се појавува и Енус Мутафчиев.
Но тој бил убиен дури во 1912 година.
Тоа покажува колку долго живеела мистеријата околу Баница.
Со други зборови:
дури и локалното население немало една единствена верзија за тоа кој ја дал информацијата.
10. Најважниот доказ: османлиската телеграма
Овој документ според мене е клучот за целата приказна – не затоа што го именува предавникот, туку затоа што покажува како функционирала операцијата.
Османлиската власт известува дека:
- спровела тајна истрага;
- добила информации од разузнавачи;
- дознала за движење на четата;
- утврдила дека во Баница се кријат околу 20 луѓе;
- пред зори го блокирала селото;
- потоа започнал судирот.
Тоа многу повеќе личи на разузнавачка операција, отколку на случајно откривање на четата.
Па, кој е најверојатно одговорен?
Тука мора да бидеме прецизни.
Што можеме да кажеме со голема сигурност:
1. Гоце не бил случајно откриен.
Османлиските власти имале информации за четата пред да ја блокираат Баница.
2. Информацијата најверојатно дошла преку човечки информатор/информатори.
Тоа го потврдуваат османлиската телеграма и независните британски и француски дипломатски извештаи.
3. Не знаеме со сигурност кој бил првиот извор на информацијата.
Тука се судираат верзиите за Хрлев, благајникот од Броди, селанецот од Горно Броди, грчкиот шпион и пошироката разузнавачка мрежа.
4. Не постои убедлив документ кој докажува дека некој од врховистичкото раководство го нарачал убиството на Гоце.
Тоа останува историска хипотеза.
Мојата реконструкција според достапните извори
Ако ги ставиме сите извори еден до друг, најлогичната реконструкција не е приказната за еден мистериозен „предавник“, туку следната:
Гоце пристигнува во Серско → неговото движење е забележано → информацијата стигнува до османлиската разузнавачка мрежа → преку локален информатор се потврдува присуството на четата во Баница → османлиските сили го блокираат селото пред зори → започнува битката → Гоце загинува.
Кој бил првиот човек што ја дал информацијата?
Тоа не е докажано.
Кој бил последниот човек што им кажал на Османлиите дека Гоце е во Баница?
И тука немаме неспорен доказ.
Затоа, историски најодговорната формулација би била:
Гоце Делчев бил откриен преку османлиската разузнавачка мрежа, најверојатно со помош на локални информатори, но идентитетот на лицето или лицата кои ја предале информацијата никогаш не е неспорно утврден.
И токму затоа прашањето „Кој го предаде Гоце?“ останува едно од најконтроверзните прашања поврзани со неговата смрт. Современите дипломатски документи се многу посилна основа од подоцнежните мемоарски обвинувања, но ни тие не даваат едно име како конечен одговор.
За авторот на оваа објава
